Historia socjologii w Toruniu

Powstanie Zakładu Socjologii: geneza i pierwsze lata funkcjonowania (1976-1984)

Mimo że formalnie socjologia na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu pojawiła się już w 1946 roku (na Wydziale Prawa powstała wówczas Katedra Socjologii kierowana przez prof. Tadeusza Szczurkiewicza), to obecność socjologii w pierwszych trzech dekadach istnienia UMK miała charakter ograniczony. Rzeczywista geneza socjologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu sięga wczesnych lat 70 XX wieku. W 1972 roku powstała w Toruniu Stacja Naukowo-Badawcza Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, którą kierował doc. Zbigniew Kwieciński, wybitny pedagog i socjolog wychowania. To właśnie on podjął działania na rzecz stworzenia instytucji zajmującej się badaniami socjologicznymi na UMK. Dzięki jego staraniom w 1974 roku z Warszawy przeszedł na UMK adiunkt IRWiR PAN dr Włodzimierz Wincławski.

Instytucjonalnym początkiem socjologii toruńskiej było powołanie w 1976 roku Instytutu Nauk Społecznych na Wydziale Humanistycznym UMK. W jego strukturze znalazł się między innymi Zakład Socjologii, którym w pierwszej kolejności kierował doc. Kwieciński, a od roku 1978 dr Wincławski. Od tego momentu mamy do czynienia z ciągłością instytucjonalną w rozwoju socjologii na UMK.

Początki socjologii na UMK to również organizacja bardzo dużej i prestiżowej imprezy naukowej. W 1976 roku w Toruniu odbył się IV Światowy Kongres Socjologii Wsi, skupiający się na społeczno-kulturowych zmianach na terenach wiejskich. W skład komitetu organizacyjnego weszli m.in. doc. Kwieciński i dr  Wincławski. W kongresie wzięli udział uznani wówczas w  tym obszarze badacze, m.in. prof. Glenn V. Fuguitt, prof. Gwyn E. Jones i prof. Alvin Lee Bertrand. Do Torunia przyjechało ponad 700 naukowców i wygłoszono niemal 500 referatów.

W 1981 roku Zakład Socjologii  zatrudniał pięć osób: doc.  Wincławskiego (kierownik), doc. Tadeusza Alek-Kowalskiego, dr Ryszarda Borowicza (od roku 1977), dr Andrzeja Kaletę (od roku 1976), mgr Annę Śliwińską (od roku 1977). Prowadzono tu przede wszystkim badania socjologiczne z zakresu socjologii wychowania i socjologii wsi, współpracując z Instytutem Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Pragnąc umocnić pozycję Zakładu, powołano w 1982 roku Podyplomowe Studium Socjologii Wsi (początkowo roczne, od 1984 dwuletnie), kształcące słuchaczy z wyższym wykształceniem niesocjologicznym, związanych profesjonalnie ze wsią i rolnictwem. W Studium tym podjął wykłady zlecone prof.  Zbigniew T. Wierzbicki z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, który w roku 1984 przeszedł do pracy na UMK. Studium w tej formie organizacyjnej działało nieprzerwanie do roku 1991 pod kierownictwem dr. Kalety.

Katedra Socjologii i otwarcie studiów magisterskich (1984-1995)

Rozporządzeniem Rektora z 2 kwietnia 1984 r. Zakład Socjologii przekształcony został w Katedrę Socjologii. Ta nowa placówka otrzymała status samodzielnej jednostki organizacyjnej w ramach Wydziału Humanistycznego. W Katedrze Socjologii zatrudnionych było w roku akademickim 1984/85 siedem osób: doc. Włodzimierz Wincławski (kierownik), prof. Zbigniew T. Wierzbicki, doc. Tadeusz Alek-Kowalski, doc. Ryszard Borowicz, dr Andrzej Kaleta, mgr Anna Śliwińska i mgr Grzegorz Zabłocki (od roku 1985).

Działalność Studium Socjologii Wsi koncentrowała uwagę większości pracowników Katedry na zagadnieniach wiejskich, stąd aktywność badawcza zespołu zaczęła przesuwać się w kierunku socjologii wsi, kosztem dotychczas uprawianej socjologii wychowania. Ambicją zespołu było uruchomienie studiów socjologicznych. Niestety nie sprzyjały tym planom władze lokalne władze PZPR, które przed 1989 rokiem decydowały o możliwości otwierania nowych kierunków studiów.

Przełom polityczny w roku 1989 umożliwił zmianę w tym zakresie:  to wówczas ministerstwo zatwierdziło studia socjologiczne na UMK. Były to – zgodnie z ówczesnymi standardami – pięcioletnie stacjonarne studia magisterskie, pierwsze na terenie północnej Polski (dopiero cztery lata później rozpoczęto nabór na socjologię na Uniwersytecie Gdańskim). Przyjęto 30 słuchaczy, a władze uczelni oddały do dyspozycji Katedry pomieszczenia w budynku Instytutu Biologii.

Prowadzenia studiów socjologicznych podjął się skromny zespół, liczący zaledwie dziewięć osób, w tym czterech samodzielnych pracowników: prof. Wierzbicki (rok później już na emeryturze), docenci Borowicz (tytuł profesorski w 1991 roku), Kaleta (habilitacja na UJ w 1988) , Wincławski (tytuł profesorski w 1990), adiunkci: dr Roman Bäcker, dr Śliwińska dr Andrzej Zybertowicz (w Katedrze od 1989), dwóch asystentów: mgr Andrzej Hałasiewicz (zatrudniony od 1987) i mgr Zabłocki oraz lektor języka angielskiego mgr Lucyna Stetkiewicz (zatrudniona od 1989).

Dydaktykę na początku znacząco wspierały zaprzyjaźnione osoby spoza Torunia: zajęcia prowadziła prof. Mirosława Marody z Instytutu Socjologii UW, a wkrótce prof. Antoni Sułek z tegoż Instytutu. Dodatkowo ważnym elementem studiów socjologicznych na UMK były osoby spoza Katedry: zajęcia z zakresu historii społecznej prowadził przez cały czas prof. Kazimierz Wajda z Instytutu Historii UMK, a od roku 1995 zajęcia z demografii społecznej prowadziła również prof. Daniela Szymańska z Instytutu Geografii UMK

O ambicjach zespołu, który zainicjował studia magisterskie z socjologii świadczy bez wątpienia fakt, że podjął się on zorganizowania w Toruniu VIII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego, co miało miejsce w dniach 19-22 września 1990 roku. W zjeździe wzięło udział blisko 400 socjologów i wygłoszono ponad 160 referatów. Wśród uczestników byli czołowi polscy socjologowie, m.in.: Antonina Kłoskowska, prof. Jadwiga Staniszkis, prof. Piotr Sztompka , prof. Adam Podgórecki, prof. Edward Mokrzycki, prof. Zygmunt Bauman.

W warunkach uruchomienia studiów socjologicznych zadaniem pilnym i pierwszoplanowym dla Katedry stało się powiększenie stałej kadry naukowo-dydaktycznej. Już w roku 1990 w Katedrze zatrudniony został doc. Janusz Mucha z Instytutu Socjologii UJ (tytuł profesorski w 1993), w 1992 prof. Dennis J. Vnenchak z Georgetown University of Massachusetts USA (przedwcześnie zmarły w 1995), w 1995 dr hab. Piotr Hübner z Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego UW (tytuł w 1996) oraz dr hab. Krzysztof Piątek z Zakładu Politologii UMK (tytuł w 2014).

Wizytówką toruńskiej socjologii w tym okresie cały czas była socjologia obszarów wiejskich. W 1993 roku z inicjatywy dr hab. Andrzeja Kalety został wydany pierwszy numer czasopisma naukowego „Eastern European Countryside”, które ukazuje się do tej pory. Warto też podkreślić, że to dr hab. Kaleta współtworzył Toruński Uniwersytet Trzeciego Wieku, który również do dziś mocno jest związany z socjologią na UMK.

Szybki wzrost kadry oraz studentów nowego kierunku spowodował przyznanie przez władze uczelni nowego lokalu dla Katedry Socjologii, którym był budynek po siedzibie Studium Wojskowego przy ul. Mickiewicza 121 (Katedra zajęła nowy obiekt w lecie 1991 roku).

Powołanie Instytutu Socjologii i intensywny rozwój (1995-2000)

Dnia 30 maja 1995 roku decyzją Rektora powołano do życia Instytut Socjologii. W jego ramach utworzono cztery zakłady: Zakład Badania Przemian Strukturalnych (kierownik:  prof. Ryszard Borowicz), Zakład Badań Kultury (prof. Janusz Mucha), Zakład Polityki Społecznej (prof. Krzysztof Piątek), Zakład Socjologii Obszarów Rustykalnych (prof. Andrzej Kaleta), Zakład Socjologii Ogólnej i Historii Socjologii (prof. Włodzimierz Wincławski), a także dwie pracownie: Pracownię Realizacji Badań (dr Anna Śliwińska) i Pracownię Języków Obcych (mgr  Lucyna Stetkiewicz) oraz bibliotekę.

Dyrektorem Instytutu został prof. Borowicz, który zastąpił na stanowisku kierowniczym prof. Wincławskiego, przewodzącego socjologii toruńskiej od blisko 20 lat. Od października 1995 roku w Instytucie studenci rozpoczęli kształcenie w trybie zaocznym (socjologia w specjalności polityki socjalnej). Organizację tych studiów przygotował prof. Piątek. Z początkiem roku 1998 prof. Borowicz został dziekanem Wydziału Humanistycznego i dyrektorem został wybrany dr hab. Zybertowicz. W 1996 r. do grona pracowników IS dołączyła dr hab. Krystyna Szafraniec z IRWiR PAN.

W dniu 20 czerwca 1994 roku socjologia toruńska wypromowała pierwszych absolwentów – egzamin magisterski zdało dwoje słuchaczy pierwszego rocznika studentów socjologii: Anna Gosieniecka (seminarium prof. Kalety) i Paweł Załęcki (seminarium prof. Muchy).

W okresie pięciu i pół roku, tj. od dnia wypromowania pierwszego absolwenta do końca 2000 roku, opublikowano w postaci książek sześć prac magisterskich (pięć z seminarium profesora Muchy, jedna profesora Hübnera). Najpopularniejszy w drugiej połowie lat 90. „Słownik socjologiczny” został opracowany przez dwóch studentów socjologii UMK (Krzysztofa Olechnickiego i Pawła Załęckiego). Aż czterokrotnie Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Socjologicznego uznał prace magisterskie absolwentów socjologii UMK za najlepsze w kraju, przyznając im w latach 1994, 1995, 1999 i 2000 doroczną Nagrodę im. Floriana Znanieckiego.

W tym czasie studenci socjologii zaczęli aktywnie współtworzyć życie kulturalne na UMK, m.in. to z ich inicjatywy powstało w 1996 roku Kino Studenckie Niebieski Kocyk funkcjonujące do dziś w ramach klubu Od Nowa.

W dniu 20 lutego 2000 roku mgr Paweł Załęcki, pracujący jako asystent w IS, jako pierwszy absolwent socjologii toruńskiej obronił pracę doktorską (promotor prof. Mucha). W tym samym roku udało się to trzem kolejnym jego kolegom z Instytutu, także absolwentom socjologii na UMK, którzy do dziś stanowią rdzeń Instytutu (Tomasz Szlendak, Krzysztof Olechnicki, Wojciech Knieć).

Pola badawcze socjologii toruńskiej, ograniczone w latach 70. i 80. do socjologii wsi i socjologii wychowania, zostały w latach 90. znacznie poszerzone. Łączyło się to z zatrudnianiem nowych pracowników oraz ewolucją zainteresowań części starszej kadry.

Choć początkowo w Toruniu wyraźnie dominowała socjologia empiryczna, to z czasem coraz częściej podejmowano problematykę metodologiczną i historyczną. Jednym z najważniejszych osiągnięć badawczych socjologii toruńskiej lat dziewięćdziesiątych było teoretyczno-metodologiczne studium A. Zybertowicza „Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy” (Toruń 1995).

Oprócz wspomnianej metodologii socjologii i historii socjologii, socjologii wsi i rolnictwa oraz socjologii edukacji i młodzieży, rozwijano w Instytucie Socjologii socjologię i antropologię kultury, socjologiczną analizę dyskursu, socjologię wizualną, analizę sieci społecznych, socjologię polityki, socjologię zjawisk zakulisowych, socjologię wiedzy, socjologię nauki i technologii, socjologię medyczną i socjologię medycyny, socjologię ryzyka, politykę społeczną, socjologię prawa, socjologię religii, socjologię ekonomiczną.

W nowym budynku, w nowym wieku: dalszy rozwój i zmiany Instytutu Socjologii (2000-2019)

W roku akademickim 2000/2001 Instytut Socjologii przeniósł się po raz kolejny do nowego obiektu, tym razem do centrum Torunia, do budynku przy Fosie Staromiejskiej 1a (tzw. Harmonijka, w której wcześniej rezydował Wydział Prawa).

W niedługim czasie zmiany zachodzące w ramach procesu bolońskiego spowodowały przejście na system trzyletnich studiów licencjackich (studia I stopnia) i dwuletnich magisterskich (studia II stopnia). Na Wydziale Humanistycznym zostały otworzone również studia doktoranckie z zakresu socjologii (studia III stopnia).

W 2005 roku na UMK odbyła się kolejna ważna socjologiczna międzynarodowa impreza naukowa, tj. 7. Kongres Europejskiego Towarzystwa Socjologicznego (European Sociological Association), którego głównym organizatorem był Instytut Socjologii. Wzięło w nim udział łącznie kilkaset osób z całego świata. Wśród uczestników byli m.in. prof. Elizabeth Shove, prof. Charles Tilly oraz prof. Göran Therborn. W trakcie konferencji wybrano nowe władze ESA, w których znalazła się m.in. dr Monika Kwiecińska-Zdrenka z IS UMK.

Bardzo ciekawą oddolną inicjatywą było również powstanie Zespołu Realizacji Badań „Pryzmat” pod koniec 2001 r. „Pryzmat” powstał z inicjatywy studentów socjologii — Michała Głuszkowskiego i Tomasza Jankowskiego. Początkowo był to nieformalny zespół osób zainteresowanych prowadzeniem badań społecznych dla podmiotów rynkowych. W roku akademickim 2002/2003 grupa przyjęła nazwę Zespół Realizacji Badań Instytutu Socjologii UMK „Pryzmat” i została włączona w strukturę uniwersytetu jako oficjalny zespół badawczy Instytutu Socjologii. Przez kilkanaście lat działalności „Pryzmat” realizował liczne projekty badań społecznych i rynkowych, stając się dla studentów i studentek miejscem zdobywania pierwszych doświadczeń badawczych. Do 2018 roku „Pryzmat” zorganizował dziewięć edycji Dnia Badacza — konferencji poświęconej badaniom społecznym.

Można powiedzieć, że pierwsze dwie dekady XXI wieku to czas zmian i stabilizacji instytucjonalnej socjologii toruńskiej. Instytutem kierowali kolejno: dr hab. Andrzej Zybertowicz (do roku 2007), dr hab. Grzegorz Zabłocki (2007-2011) oraz prof. Tomasz Szlendak (2011-2019). Trwa w tym czasie proces wymiany pokoleniowej. Na emerytury przeszli prof. Włodzimierz Wincławski i prof. Piotr Hübner. Niepowetowanymi stratami dla IS były nagłe odejścia prof. Ryszarda Borowicza (2014) i dr hab. Lucyny Stetkiewicz (2017), socjolożki literatury.

Toruńska socjologia jest dobrze oceniana na poziomie ogólnopolskim (przechodząc bez problemu kolejne akredytacje i dobrze wypadając w ewaluacjach) i w coraz większym stopniu zwiększa się jej umiędzynarodowienie. Pojawiają się kolejne doktoraty i habilitacje. Absolwenci i doktorzy socjologii wypromowani na UMK znajdują zatrudnienie m.in. na Uniwersytecie Gdańskim, na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego, na Uniwersytecie w Białymstoku, na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie. W IS cały czas pojawiają się nowi pracownicy, również spoza UMK. Dzięki temu możliwe było podjęcie zagadnień badawczych wcześniej nieobecnych, takich jak gender studies, studia nad mediami, socjologia środowiskowa czy studia nad technologią. W aspekcie dydaktycznym w roku 2015 Instytut Socjologii stworzył wraz z Instytutem Filozofii nowy trzyletni kierunek studiów – medioznawstwo.

Pierwsze dwie dekady XXI wieku to również liczne granty, badania empiryczne i ważne prace w dotychczasowych obszarach zainteresowań. W latach 2001-2011 ukazuje się m.in. fundamentalny „Słownik biograficzny socjologii polskiej” autorstwa prof. Wincławskiego. Warto podkreślić, że dzięki konsekwentnej pracy redakcji pod kierunkiem prof. Kalety czasopismo „Eastern European Countryside” zaczęło być indeksowane w bazie Web of Science, co jest jednym z najlepszych wskaźników rosnącego umiędzynarodowienia toruńskiej socjologii.

Instytut Socjologii dziś (2019-2026)

Obecnie, po emeryturach prof. Krzysztofa Piątka i Andrzeja Kalety oraz po smutnej stracie, jaką było nagłe odejście prof. Krystyny Szafraniec, zakończył się proces wymiany pokoleniowej w IS.

Jednocześnie reforma systemu nauki i szkolnictwa wyższego w 2019 roku spowodowała istotne przekształcenia struktury organizacyjnej Instytutu Socjologii. Instytut stał się częścią Wydziału Filozofii i Nauk Społecznych, który powstał na bazie dotychczasowego Wydziału Humanistycznego. Obecnie Instytut Socjologii tworzy pięć katedr: Katedra Badań Kultury (kierownik: prof. dr hab. Krzysztof Olechnicki), Katedra Badania Jakości Życia i Socjologii Stosowanej (dr hab. Arkadiusz Karwacki), Katedra Badania nad Nauką i Szkolnictwem Wyższym (dr hab. Dominik Antonowicz), Katedra Ekologii Społecznej (dr hab. Wojciech Knieć) oraz Katedra Socjologii Zmian Społecznych (dr hab. Krzysztof Pietrowicz).

W 2019 roku nowym dyrektorem IS i pierwszym przewodniczącym Rady Dyscypliny Nauki Socjologiczne został dr hab. Krzysztof Pietrowicz, który sprawował tę funkcję do roku 2024. W roku 2024 dyrektorem IS został dr hab. Michał Wróblewski. W 2019 roku studia doktoranckie z zakresu socjologii zostały zastąpione przez Szkołę Doktorską Nauk Społecznych, którą kieruje prof. Tomasz Szlendak.

Obecnie socjologia toruńska z sukcesem wpisuje się zarówno w ideę społecznej odpowiedzialności nauki, realizując projekty we współpracy z szeroko rozumianym otoczeniem społeczno-gospodarczym, jak i rozwija współpracę międzynarodową. Do grona pracowników IS dołączyli absolwenci toruńskiej socjologii, którzy rozpoczęli karierę w sektorze prywatnym, ale postanowili rozwijać kariery naukowe na UMK (Wojciech Goszczyński, Andrzej Meler). Pracownicy IS realizują badania na zlecenie instytucji o zasięgu lokalnym (Urząd Miasta Torunia, projekt „Barometr Toruński”) i ogólnopolskim (Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, monitoring mediów); odbywają staże w instytucjach naukowych w uznanych ośrodkach zagranicznych (zarówno europejskich, jak i pozaeuropejskich). Instytut Socjologii jest również miejscem, do którego na staż przyjeżdżają badacze i badaczki z różnych zakątków świata. W 2015 roku dr Łukasz Afeltowicz i dr Krzysztof Pietrowicz otrzymali nagrodę z okazji 25-lecia Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych WSNSiR UW za książkę Maszyny społeczne. Wszystko ujdzie, o ile działa (PWN). W 2019 roku książka dr Katarzyny Suwady pt. Men, Fathering and the Gender Trap. Sweden and Poland Compared (Palgrave) zdobyła nagrodę im. Stanisława Ossowskiego, przyznawaną przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Książki i artykuły pracowników IS UMK wzbudzają zainteresowanie nie tylko środowiska naukowego, ale również odbijają się szerokim echem w mediach, czego najlepszym przykładem jest głośna książka prof. Tomasza Szlendaka pt. Miłość nie istnieje. Związki, randki i życie solo w XXI wieku. Pracownicy IS UMK są także włączani do szeregu ciał eksperckich (np. zaangażowanie dr hab. Arkadiusza Karwackiego w Narodowej Rady Rozwoju działającej przy urzędzie Prezydenta RP). W IS UMK realizowane są ponadto liczne projekty naukowe finansowane ze źródeł zewnętrznych o zasięgu krajowym (granty Narodowego Centrum Nauki, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej) i międzynarodowym (program EUROATOM, HORYZONT EUROPA, COST).

W trakcie XIX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego, który odbył się we wrześniu 2025 w Białymstoku, Toruń został wybrany na miejsce kolejnego, jubileuszowego XX Zjazdu Socjologicznego w roku 2028.

Opracowanie: Łukasz Dominiak, Krzysztof Pietrowicz, Tomasz Szlendak, Włodzimierz Wincławski, Michał Wróblewski