Zakład Badań Kultury

Kierownik zakładu: dr hab. Krzysztof Olechnicki, prof. UMK;

Profesor: prof. dr hab. Tomasz Szlendak;

Adiunkt:  dr Wojciech Goszczyński

Asystent: dr Beata Bielska

Doktoranci:  mgr Anna Dwojnych, mgr Martyna Hoffman, mgr Patrycja Knast, mgr Bogna Kociołowicz-Wiśniewska, mgr Zuzanna Kopidurska, mgr Malwina Krajewska, mgr Natalia Nowińska

Zakład Badań Kultury IS UMK powstał wraz z Instytutem Socjologii. Pierwsze odnotowane przez kronikarza „spotkanie” (na życzenie Krzysztofa Olechnickiego zebrania nazywają się od wielu lat spotkaniami) odbyło się 13 marca 1995 roku w mieszkaniu ówczesnego i pierwszego kierownika zakładu, Janusza Muchy. Oficjalne spotkania Zakładu, zwykle z „ciekawym człowiekiem”, na ogół z odczytami czy innymi występami odbywały się w Instytucie Socjologii (wpierw przy ulicy Mickiewicza, a potem przy ulicy Fosa Staromiejska), ale czasem w mieszkaniach. Pamiętamy spotkania u pp. Olechnickich, Szlendaków, Załęckich w Bydgoszczy i Załęckich (tych samych) w ich wiejskiej posiadłości, Czachowskich (przez pewien czas stale u nich), Stetkiewiczów, u Katarzyny Szymańskiej, ale także w kawiarni „Pod Atlantem”, w restauracjach (głównie „U Sołtysa”, gdzie spotkania przekształcały się w długie dysputy na tematy różne) i w cukierni na ul. Mickiewicza.

„Ciekawymi ludźmi”, z którymi się spotykaliśmy, byli (poza pracownikami i doktorantami Zakładu, a także stałymi w różnych okresach uczestnikami szerszego zespołu, jak Hubert Czachowski i jego żona Kinga, Wojciech Olszewski, Katarzyna Szymańska, Lucyna Stetkiewicz), na przykład: Andrzej Kowalski, Andrzej Bokiniec, Magdalena Krysińska-Kałużna, Maria Nawojczyk, Katarzyna Osińska, Piotr Wróblewski, Janusz Skuczyński, Maryla Szmeja, Mikołaj Stanek, Iwona Sobieraj, Elżbieta Watanabe i wielu innych. W sumie, do dziś dnia odbyło się ponad 100 spotkań.

W roku 2005 Janusz Mucha, który Zakład zbudował i doprowadził do stanu obecnej świetności, odszedł na inny obiecujący socjologicznie teren i pracuje teraz w AGH w Krakowie. Janusz, profesor zwyczajny, ale nadzwyczajny mistrz i wspaniały kolega, człowiek-instytucja w polskiej socjologii: organizator, redaktor, badacz, autor licznych publikacji, pozostawił swoich współpracowników nieutulonych w smutku, ale nie w rozpaczy: kierownictwo Zakładu przejął Tomasz Szlendak, który w  2005 r. uzyskał stopień doktora habilitowanego. Szlendak spisał się w swojej roli tak dobrze, że od 2011 roku jego talenty organizacyjne znalazły nowe zastosowanie i są wykorzystywane przy sprawowaniu jeszcze bardziej odpowiedzialnej funkcji – dyrektora Instytutu Socjologii. Za sterem kierowniczym Zakładu stanął zaś w jego miejsce Krzysztof Olechnicki, świeżo po naukowym usamodzielnieniu się w 2010 r.

Zakład w chwili obecnej składa się z czterech pracowników: w kolejności alfabetycznej – dr Beata Bielska, dr Wojciech Goszczyński. dr hab. Krzysztof Olechnicki, prof. Tomasz Szlendak oraz siedmiu doktorantów, na różnych etapach zaawansowania dysertacji. Są to: mgr Anna Dwojnych, mgr Martyna Hoffman, mgr Patrycja Knast, mgr Bogna Kociołowicz-Wiśniewska, mgr Zuzanna Kopidurska, mgr Malwina Krajewska, mgr Natalia Nowińska.

W ramach prac zespołu powstały dwie rozprawy habilitacyjne (Olechnicki i Szlendak) i  ponad 10 doktoratów (Stanisław Burdziej, Jacek Gądecki, Radosław Kossakowski, Tomasz Kozłowski, Tomasz Marciniak, Krzysztof Olechnicki, Krzysztof Pietrowicz, Lucyna Stetkiewicz, Tomasz Szlendak, Katarzyna Szymańska, Paweł Załęcki, Ariel Zieliński). Pracownicy Zakładu zdobyli wiele ogólnopolskich nagród za prace badawcze, w tym stypendia „Polityki” i stypendia Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej dla młodych naukowców  (Olechnicki, Szlendak, Załęcki). W Zakładzie powstały także dziesiątki prac magisterskich, a niektóre z nich nagradzane były na szczeblu instytutowym, wydziałowym, uczelnianym, ogólnopolskim.

Bardzo długa jest lista prac magisterskich obronionych w ZBK IS, które ukazały się drukiem jako książki. Ich autorzy to: Paweł Załęcki (Wspólnota religijna jako grupa pierwotna, Kraków: NOMOS 1997); Krzysztof Olechnicki (New Age: Kościół wobec wyzwania Wodnika, Warszawa: Oficyna Naukowa 1998); Tomasz Szlendak (Technomania: cyberplemię w zwierciadle socjologii, Toruń: Graffiti BC 1998); Katarzyna Adamska (Ludzie obok: lesbijki i geje w Polsce, Toruń: Graffiti BC, Pracownia Duszycki 1998); Dagmara Jaszewska (Nasza niedojrzała kultura. Postmodernizm inspirowany Gombrowiczem, Warszawa: Oficyna Naukowa 2002);); Ariel Zieliński  (Na straży prawdziwej wiary: zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym, Kraków: NOMOS 2005), Jacek Gądecki (Architektura i tożsamość. Rzecz o antropologii architektury, Toruń: Rolewski 2005), Radosław Tyrała (O jeden takson za dużo. Rasa jako kategoria społecznie problematyczna, Warszawa: Oficyna Naukowa 2005), Stanisław Burdziej (W drodze do Santiago de Compostela. Portret socjologiczny pielgrzymki, Kraków: NOMOS 2005), Tomasz Kozłowski (Kłamię, więc jestem, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2007), Katarzyna Stadnik i Anna Wójtewicz (Anielice czy diablice? Dziewczęta w szponach seksualizacji i agresji w perspektywie, Warszawa: WAiP 2009), Radosław Kossakowski (Diamentowa droga. Wspólnota religijna w świecie duchowości refleksyjnej, Kraków: NOMOS 2010), Piotr Siuda (Religia a internet: o przenoszeniu religijnych granic do cyberprzestrzeni, Warszawa: WAiP 2010).

Pracownicy ZBK są aktywni naukowo, czego najlepszym dowodem jest szereg napisanych i wydanych przez nich książek. Oprócz książek już wspomnianych dorobek ten obejmuje: Tomasz Marciniak (Ormiańska diaspora i migracje: socjoantropologia społeczności rozproszonej w Polsce. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK 2011 /w druku/); Krzysztof Olechnicki (Słownik Socjologiczny, Toruń: Graffitti BC 1997 (wspólnie z Pawłem Załęckim); Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych. Warszawa: Oficyna Naukowa 2003 /książka uhonorowana prestiżową Nagrodą im. Stanisława Ossowskiego przyznaną przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne  w 2003 r./; Obrazy w działaniu. Studia  z socjologii i antropologii obrazu. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK 2003 (redakcja); Obrazy w Sieci. Socjologia i antropologia ikonosfery Internetu. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK 2008 (redakcja wraz z Tomaszem Ferencem); Fotoblogi, pamiętniki z opcją przekazu. Fotografia i fotoblogerzy w kulturze konsumpcyjnej. Warszawa: WAiP 2009; Badania wizualne w działaniu. Antologia tekstów. Warszawa: Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana 2011 (redakcja wraz z Maciejem Frąckowiakiem) /w druku/); Tomasz Szlendak (Architektonika romansu. O społecznej naturze miłości erotycznej. Warszawa: Oficyna Naukowa 2002; Zaniedbana piaskownica. Style wychowania małych dzieci a problem nierówności szans edukacyjnych. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych  2003; Supermarketyzacja. Religia i obyczaje seksualne młodzieży w kulturze konsumpcyjnej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego – Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej 2004; Na pokaz. O konsumeryzmie w kapitalizmie bez kapitału. Toruń: Wydawnictwo UMK 2004 (redakcja wraz z Krzysztofem Pietrowiczem); Leniwe maskotki, rekiny na smyczy. W co kultura konsumpcyjna przemieniła mężczyzn i kobiety? Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co 2005; Rozkoszna zaraza. O rządach mody i kulturze konsumpcji. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2007 (redakcja wraz z Krzysztofem Pietrowiczem); Naga małpa przed telewizorem: popkultura w świetle psychologii ewolucyjnej, Warszawa: WAiP 2008 (wspólnie z Tomaszem Kozłowskim); Socjologia rodziny: ewolucja, historia, zróżnicowanie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2010); Paweł Załęcki (Słownik Socjologiczny, Toruń: Graffitti BC 1997 (wspólnie z Krzysztofem Olechnickim); Miedzy triumfalizmem a poczuciem zagrożenia. Kościół rzymskokatolicki w Polsce współczesnej w oczach swych przedstawicieli. Studium socjologiczne, Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS 2001; Kulturowe instrumentarium panowania. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2001 (redakcja wraz z Ryszardem Paradowskim); Tożsamość i przynależność: o współczesnych przemianach identyfikacji kulturowych w Polsce i w Europie. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2008 (redakcja wraz z Marianem Kempnym i Grażyną Woroniecką). Olechnicki i Szlendak podjęli się też tłumaczenia jednego z klasycznych dzieł Bronisława Malinowskiego, (Aborygeni australijscy. Socjologiczne studium rodziny. Dzieła t. 11, Warszawa: PWN 2002).

Tak jak kultura jest złożona i dynamiczna, tak też konkretna problematyka badawcza Zakładu była i jest dość heterogeniczna. Można tu jednak wyróżnić kilka obszarów. Pierwszym jest religia. W sumie powstało na ten temat kilka książek (wczesna książka Olechnickiego z roku 1998, dwie książki Załęckiego, książki Zielińskiego, Kossakowskiego i Burdzieja; Innym obszarem podobnych zainteresowań jest zróżnicowanie kulturowe, etniczne i quasi-etniczne, w Polsce i zagranicą. Można tu wyróżnić prace Adamskiej, Marciniaka, Muchy, Zielińskiego. Trzeci obszar to współczesna teoria socjologiczna: Mucha, Szlendak. Czwarty to życie seksualne: prace Szlendaka i Załęckiego. Piąty obszar to kultura masowa i popularna. Opublikowaliśmy tu wiele ważnych prac. Zajmowali się tym zagadnieniem Marciniak, Szlendak, Załęcki. Są wreszcie obszary indywidualnych badań: socjologia dzieci i młodzieży (Szlendak), socjobiologia i psychologia ewolucyjna (Szlendak), antropologia obrazu (Olechnicki; przed opublikowaniem jego prac dziedzina ta nazywała się antropologią wizualną), socjologia rodziny (Szlendak), socjologia Internetu (Olechnicki, Siuda), nowe ruchy religijne i antropologia religii (Załęcki), antropologia architektury (Gądecki), rozrywka i czas wolny (Kozłowski), kultura konsumpcji (Kossakowski i Szlendak), socjologia ciała (Stadnik i Wójtewicz).

Zakład Badań Kultury jest miejscem wydawania internetowego pisma poświęconego socjologii i antropologii obrazu – „Ikonosfera. Studia z socjologii i antropologii obrazu” – (www.ikonosfera.umk.pl) – którego pomysłodawcą jest Olechnicki, a współredagują je Olechnicki, Zieliński i Czachowski. Tutaj zlokalizowane było pierwsze w Polsce, działające niezwykle dynamicznie Centrum Badań Ormiańskich, kierowane przez Marciniaka. W chwili obecnej funkcjonuje w Zakładzie seminarium magisterskie pt. Socjologia i antropologia kultury prowadzone przez Olechnickiego i Szlendaka, a także ścieżka specjalizacyjna pt. Animacja kultury i organizacja czasu wolnego, której koordynatorem jest Szlendak.